Monstrancja (ostensorium) służy w Kościele katolickim wyłącznie do kultu eucharystycznego - w większości przypadków poza liturgią Mszy św. Stanowi wspaniałą oprawę do adoracji hostii zarówno w kulcie zbiorowym - podczas procesji, a także indywidualnym - w czasie wystawienia jej w kościele.

Funkcjonowanie monstrancji w kulcie eucharystycznym rozpoczęło się od ustanowienia w 1264 r. przez papieża Urbana IV uroczystości Bożego Ciała, a jej znaczenie wzrosło, gdy uroczystość ta, dla szczególnego uczczenia Najświętszego Sakramentu, przybrała formę tryumfalną, którą podkreśla procesja.

Wśród sprzętów liturgicznych forma monstrancji ukształtowała się najpóźniej, dopiero w XV w., podczas gdy inne naczynia liturgiczne ( kielich, patena) miały już swą symbolikę liturgiczną w XII i XIII w.

Ponieważ funkcjonowanie monstrancji w kościele związane jest z dogmatem o rzeczywistej i stałej obecności Chrystusa w ofierze eucharystycznej, zarówno kształt monstrancji, jak i symbole muszą o tej obecności przypominać. Najstarsze monstrancje nie miały określonego programu ikonograficznego. Wiele z nich powstało z cyborium - puszki na sakramenty, a także z relikwiarzy, których przeszklone komory na relikwie przerabiano na reservaculum - miejsce na hostię.

Gotyckie monstrancje mają kształty architektoniczne: cylindryczne (o kształcie pojedynczej wieży) i wieżyczkowe (przypominające trzynawowy kościół z wieżami). W czasach nowożytnych przyjął się do dziś niezwykle popularny typ monstrancji promienistej, przypominającej słońce. Taki kształt monstrancji ma bardzo złożoną symbolikę - koło jest figurą idealną i jako takie jest symbolem Boga. W najprostszej interpretacji wskazuje też, że Bóg nie ma początku ani końca.

W zamykanej w monstrancji hostii Chrystus jest obecny realnie - w swym Ciele rzeczywistym, ludzkim, umęczonym na krzyżu, dlatego na jej szczycie zawsze umieszcza się krucyfiks.

Oprócz niezbędnego w każdej monstrancji krucyfiksu, niezależnie od kształtu obudowy, mogą się w nich pojawiać symbole Męki Pańskiej, Grupa Ukrzyżowania, święci - patronowie kościołów, dla których monstrancje były wykonywane, figury aniołów, a także - najpóźniej wprowadzone - symbole Matki Bożej z Dzieciątkiem.

Jednym z bardzo interesujących zabytków sztuki gotyckiej znajdujących się we Włocławku jest monstrancja w typie architektonicznym z XIV/XV w. - przykład wyjątkowej klasy złotnictwa francuskiego. Kształt monstrancji mającej obszerne reservaculum i wtórnie dodane elementy dowodzą, że prawdopodobnie wcześniej pełniła funkcję relikwiarza.

Monstrancja ta, wyjątkowa z uwagi na formę, będąca jedynym przykładem tego typu w polskich zbiorach, została zakupiona przez bp. Karola Radońskiego w 1944 r. w Londynie. Dwa lata później umieszczono na niej napis dedykacyjny dla bazyliki katedralnej we Włocławku.

Monstrancja reprodukowana jest w albumie Skarby Włocławka, wyd. Studio Wena, Włocławek, 2001, s. 53.